دادرس، بازپرس، دادیار، دادستان و دادورز چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟
یکی از پرسشهای رایج مراجعان به مراجع قضایی، شناخت وظایف و اختیارات مقامات مختلف قضایی است. بسیاری از افراد تصور میکنند تمامی افرادی که در دادگاه یا دادسرا فعالیت میکنند «قاضی» هستند؛ در حالی که هر یک از این مقامات دارای جایگاه، صلاحیت و مسئولیتهای متفاوتی هستند. آشنایی با این سمتها به افراد کمک میکند تا روند رسیدگی به پروندههای حقوقی و کیفری را بهتر درک کنند.
۱. دادرس
دادرس، قاضی دادگاه و از مقامات قضایی رسیدگیکننده به پروندهها است. در بسیاری از شعب دادگاه، دادرس بهعنوان جانشین رئیس شعبه انجام وظیفه میکند و در حدود اختیارات قانونی، همانند رئیس شعبه به دعاوی رسیدگی کرده و رأی صادر میکند.
مهمترین وظایف دادرس عبارتاند از:
- رسیدگی به پروندههای ارجاعشده؛
- برگزاری جلسات دادرسی؛
- بررسی دلایل و مستندات طرفین؛
- صدور رأی و امضای دادنامه؛
- انجام وظایف رئیس شعبه در صورت غیبت یا وجود سمت دادرس علیالبدل.
۲. بازپرس
بازپرس یکی از مهمترین مقامات قضایی دادسرا است و مسئول اصلی انجام تحقیقات مقدماتی در پروندههای کیفری محسوب میشود. وظیفه بازپرس، کشف حقیقت و جمعآوری دلایل له و علیه متهم با رعایت اصل بیطرفی است.
از مهمترین وظایف بازپرس میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- انجام تحقیقات مقدماتی؛
- کشف جرم و شناسایی متهم؛
- بازجویی از متهم و تحقیق از شهود و مطلعان؛
- جمعآوری ادله و مستندات؛
- صدور قرارهای قانونی در مرحله تحقیقات.
نکته مهم آن است که بازپرس حکم محکومیت یا برائت صادر نمیکند؛ بلکه پس از پایان تحقیقات، پرونده برای تصمیمگیری نهایی و در صورت لزوم رسیدگی در دادگاه ارسال میشود.
۳. دادیار
دادیار نیز از مقامات قضایی دادسرا است و تحت نظارت مستقیم دادستان فعالیت میکند. برخلاف بازپرس که در بسیاری از تصمیمات از استقلال بیشتری برخوردار است، دادیار وظایف خود را در چارچوب دستورات و نظارت دادستان انجام میدهد.
از جمله وظایف دادیار میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- انجام برخی تحقیقات مقدماتی؛
- اجرای دستورات دادستان؛
- اظهارنظر در پروندههای ارجاعشده؛
- انجام امور اجرای احکام یا سایر مسئولیتهای محولشده از سوی دادستان.
دادیار نقش مهمی در تسریع روند رسیدگی به پروندهها دارد، اما تصمیمات او در بسیاری از موارد تابع نظر دادستان است.
۴. دادستان
دادستان عالیترین مقام قضایی دادسرا و رئیس آن است. وی به نمایندگی از جامعه، مسئول تعقیب جرایم و حفظ حقوق عمومی بوده و بر عملکرد بازپرسان، دادیاران و ضابطان دادگستری نظارت میکند.
از مهمترین وظایف دادستان عبارت است از:
- نظارت بر تحقیقات مقدماتی؛
- تعقیب متهمان؛
- صدور یا تأیید کیفرخواست در موارد قانونی؛
- حفظ حقوق عمومی؛
- اداره و مدیریت دادسرا.
۵. دادورز (مأمور اجرا)
دادورز که در گذشته بیشتر با عنوان «مأمور اجرا» شناخته میشد، از کارکنان واحد اجرای احکام مدنی است و وظیفه اجرای آرای قطعی دادگاهها را بر عهده دارد. دادورز تحت نظارت مدیر اجرای احکام فعالیت میکند.
برخی از وظایف دادورز عبارتاند از:
- اجرای مفاد اجرائیه؛
- توقیف اموال محکومعلیه؛
- تخلیه یا تحویل ملک در صورت صدور حکم؛
- اجرای احکام مالی و غیرمالی؛
- تنظیم صورتجلسات اجرای حکم.
مطابق مقررات اجرای احکام مدنی، اصولاً عملیات اجرایی پس از ابلاغ اجرائیه و سپری شدن مهلت قانونی ده روزه آغاز میشود؛ مگر در مواردی که قانون ترتیب دیگری مقرر کرده باشد.
تفاوت دادگاه و دادسرا
به طور خلاصه، دادسرا مرجع کشف جرم، تعقیب متهم و انجام تحقیقات مقدماتی است، در حالی که دادگاه مرجع رسیدگی نهایی به دعوا و صدور حکم محسوب میشود.
بنابراین:
- بازپرس، دادیار و دادستان در دادسرا فعالیت میکنند.
- دادرس و رئیس شعبه در دادگاه به پرونده رسیدگی کرده و رأی صادر میکنند.
- دادورز پس از قطعی شدن رأی، مسئول اجرای حکم است.
جمعبندی
شناخت وظایف و اختیارات مقامات قضایی، به شهروندان کمک میکند تا در هنگام طرح دعوا یا پیگیری پرونده، نقش هر یک از مسئولان دستگاه قضایی را بهتر درک کنند. هر یک از این مقامات بخشی از فرآیند دادرسی را بر عهده دارند و همکاری آنها در نهایت به اجرای صحیح عدالت و حفظ حقوق اشخاص منجر میشود.