دادسرا چیست؟ آشنایی با وظایف، ساختار و مقامات دادسرا
دادسرا یکی از مهمترین نهادهای قضایی در نظام دادرسی کیفری ایران است که وظیفه اصلی آن کشف جرم، تعقیب متهم، انجام تحقیقات مقدماتی و فراهم کردن مقدمات رسیدگی در دادگاه کیفری است.
به بیان ساده، هرگاه جرمی واقع شود، در اغلب موارد نخستین مرجع قضایی که پرونده در آن تشکیل میشود، دادسرا است. دادسرا پس از بررسی اولیه، جمعآوری دلایل و انجام تحقیقات لازم، در صورت وجود ادله کافی، پرونده را همراه با کیفرخواست به دادگاه صالح ارسال میکند تا درباره اتهام تصمیمگیری شود.
وظایف دادسرا
از مهمترین وظایف دادسرا میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- کشف جرم
- تعقیب متهم
- انجام تحقیقات مقدماتی
- جمعآوری دلایل و مستندات
- حفظ حقوق بزهدیده، متهم و جامعه
- نظارت بر ضابطان قضایی
- اجرای احکام کیفری در موارد مقرر قانونی
- صدور کیفرخواست و ارسال پرونده به دادگاه در صورت احراز شرایط قانونی
بنابراین، دادسرا مرجع صدور حکم نیست؛ بلکه وظیفه آن آمادهسازی پرونده برای رسیدگی در دادگاه است.
ساختار دادسرا
دادسرا از چند مقام قضایی تشکیل شده که هر یک وظایف و اختیارات مشخصی دارند.
۱- دادستان
دادستان عالیترین مقام دادسرا و رئیس آن است.
دادستان علاوه بر مدیریت دادسرا، نماینده جامعه در تعقیب جرائم محسوب میشود و از این جهت به وی مدعیالعموم نیز گفته میشود.
مهمترین وظایف دادستان عبارتاند از:
- ریاست و اداره دادسرا
- نظارت بر عملکرد بازپرسان و دادیاران
- دستور شروع تعقیب جرائم در موارد قانونی
- نظارت بر ضابطان قضایی
- صدور یا تأیید کیفرخواست
- دفاع از حقوق عمومی و حفظ نظم اجتماعی
۲- معاون دادستان
معاون دادستان، پس از دادستان، مهمترین مقام دادسرا محسوب میشود.
وی در حدود اختیاراتی که دادستان به او واگذار میکند انجام وظیفه مینماید و در غیاب دادستان، اداره تمام یا بخشی از امور دادسرا را بر عهده میگیرد.
۳- بازپرس
بازپرس مهمترین مقام تحقیق در دادسرا است و مسئول اصلی انجام تحقیقات مقدماتی محسوب میشود.
از جمله وظایف بازپرس میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- انجام تحقیقات مقدماتی
- کشف جرم
- شناسایی متهم
- تحقیق و بازجویی از متهم
- استماع اظهارات شاکی و شهود
- جمعآوری اسناد، مدارک و ادله جرم
- صدور قرارهای تأمین و سایر تصمیمات قانونی
- صدور قرار جلب به دادرسی در صورت وجود ادله کافی
بازپرس در بسیاری از تصمیمات قضایی دارای استقلال نسبی است و در مواردی که قانون پیشبینی کرده، ممکن است با نظر دادستان اختلاف داشته باشد.
در صورت بروز اختلاف میان بازپرس و دادستان درباره برخی تصمیمات مهم، مرجع حل اختلاف، دادگاه صالح کیفری خواهد بود.
۴- دادیار
دادیار نیز یکی از مقامات قضایی دادسرا است که تحت نظارت مستقیم دادستان فعالیت میکند.
برخلاف بازپرس، دادیار در انجام وظایف خود تابع نظر دادستان بوده و حق مخالفت با دستورات قانونی وی را ندارد.
در حدود اختیارات قانونی، دادیار میتواند برخی تحقیقات و تصمیمات قضایی را انجام دهد و در بعضی جرائم، با رعایت مقررات قانونی، اقدام به صدور قرار جلب به دادرسی نماید.
| سلسله مراتب | عنوان مقام | ویژگیهای مقام | عمده وظایف |
|---|---|---|---|
| اولین مقام دادسرا | دادستان | ریاست دادسرا/ نماینده جامعه/ مدعی العموم/ مقام تعقیب | دستور شروع به تعقیب جرم در هر موردی از آن/ صدور کیفر خواست |
| دومین مقام دادسرا | معاون دادستان | جانشین دادستان در نبود وی/ در غیاب دادستان اداره همه یا برخی از امور را در دست میگیرد/ کمک کار دادستان است | در زمان حضور دادستان در محدوده اختیاراتی که دادستان به او داده است، عمل میکند |
| سومین مقام دادسرا | بازپرس | حق مخالفت با دادستان را دارد/ برای شروع تحقیقات مقدماتی نیاز به اجازه دادستان دارد/ اما ملزم به پیروی از دادستان در بسیاری از موارد نیست/ | مسئول اصلی انجام «تحقیقات مقدماتی» و «کشف جرم» است/پیدا کردن متهم، بازجویی، یافتن و جمعآوری دلایل و مدارک جرم |
| آخرین مقام دادسرا | دادیار | در تمام مسئولیتها نیازمند اجازه دادستان است/ تمام اقداماتش تحت نظر دادستان است/ حق مخالفت با دادستان را ندارد | در برخی از جرائم کم اهمیت، میتواند اقدام به صدور قرار جلب به دادرسی کند. |
شروع تعقیب جرم چگونه انجام میشود؟
بر اساس قانون آیین دادرسی کیفری، تعقیب جرائم ممکن است از راههای مختلف آغاز شود، از جمله:
- شکایت شاکی یا مدعی خصوصی
- گزارش ضابطان قضایی
- اعلام مقامات رسمی یا اشخاص مورد اعتماد
- مشاهده جرم مشهود توسط دادستان یا بازپرس
- اقرار متهم
- اطلاع دادستان از وقوع جرم از سایر طرق قانونی
پس از شروع تعقیب، معمولاً تحقیقات مقدماتی توسط بازپرس آغاز میشود.
| موارد شروع تعقیب جرم ——> | شکایت شاکی یا مدعی خصوصی اعلام ضابطین قضایی اعلام مقامات رسمی یا اشخاص موثق وقوع جرم مشهود در برابر دادستان یا بازپرس اظهار و اقرار متهم اطلاع دادستان از وقوع جرم به طرق قانونی دیگر |
روند رسیدگی در دادسرا
به طور معمول، فرآیند رسیدگی در دادسرا به ترتیب زیر انجام میشود:
۱. اعلام جرم یا ثبت شکایت
۲. دستور دادستان برای شروع تعقیب
۳. ارجاع پرونده به بازپرس یا دادیار
۴. انجام تحقیقات مقدماتی و جمعآوری دلایل
۵. احضار یا جلب متهم در صورت وجود شرایط قانونی
۶. بررسی ادله و اتخاذ تصمیم قضایی
۷. در صورت کافی بودن دلایل، صدور قرار جلب به دادرسی
۸. صدور کیفرخواست توسط دادستان
۹. ارسال پرونده به دادگاه کیفری برای رسیدگی و صدور رأی
تفاوت دادسرا و دادگاه
یکی از اشتباهات رایج این است که دادسرا و دادگاه یکسان تصور میشوند؛ در حالی که این دو نهاد وظایف متفاوتی دارند.
دادسرا مسئول کشف جرم، تعقیب متهم و انجام تحقیقات مقدماتی است؛ اما دادگاه مرجع رسیدگی ماهوی به اتهام، برگزاری جلسه رسیدگی، ارزیابی دلایل و در نهایت صدور حکم است.
به همین دلیل، در اغلب پروندههای کیفری، رسیدگی ابتدا در دادسرا آغاز میشود و پس از تکمیل تحقیقات، در صورت وجود ادله کافی، پرونده برای صدور رأی به دادگاه ارسال میشود.
جمعبندی
دادسرا نخستین مرجع قضایی رسیدگی به بیشتر جرائم است و نقش اساسی در کشف جرم، تحقیقات مقدماتی، تعقیب متهم و حفظ حقوق جامعه ایفا میکند. آشنایی با وظایف دادستان، معاون دادستان، بازپرس و دادیار و همچنین شناخت روند رسیدگی در دادسرا، به شهروندان کمک میکند تا هنگام طرح شکایت یا مواجهه با پروندههای کیفری، مسیر قانونی را بهتر بشناسند و از حقوق خود آگاه باشند.
| دادستان | بازپرس | بازپرس | دادستان |
| دستور شروع تعقیب جرم | شروع تحقیقات مقدماتی | در صورتی که ادلهای مبنی بر انتساب جرم به متهم بیاد، صدور قرار جلب به دادرسی، ارسال پرونده برای صدور کیفرخواست | صدور کیفر خواست |
| بروز اختلاف نظر بین بازپرس و دادستان ———————————–> رسیدگی در دادگاه کیفری |